071225 Бiрiгейiк, бауырлар! (5)

1

Ертур
Аноним 

**********
.
Злой

Бірігейік, бауырлар!
5-ші күн

Іс және ресми тіл сөздігі (Словарь делового и официального языка)
Жаңалықтар

Сегодня у меня довольно интересные новости, которые я не нашел на русском языке:

Алматы, 24.12.2007, ҚазАқпарат. «Қазына» тұрақты даму қоры «ТұранӘлем Банкі» АҚ-ына еліміздің әлеуметтік – экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз ететін, жалпы сомасы 9,8 миллиард теңгені құрайтын депозит берді.

ТӘБ-тің баспасөз қызметінің мәліметтеріне қарағанда, алдағы 3 жылға салынып отырған қаржы тек басталған құрылыстарды аяқтауға жұмсалатын болады. Сондай-ақ жуық арада банк еліміздегі шағын және орта бизнесті қолдау бағдарламасына қатысу үшін «Шағын кәсіпкерлікті дамуты қоры» АҚ-ынан 12,2 миллиард теңге көлемінде қаржы алмақ.

Тұрақты даму қоры – фонд устойчивого развития
Әлеуметтік – экономикалық тұрақтылы – социальноөэкономическая стабильность
Баспасөз қызметі – пресс-служба
Жуық арада – в ближайшее время
Шағын және орта бизнес – малый и средний бизнес
Шағын кәсіпкерлік – малое предпринимательство

Думаю, правительство начало вытаскивать БТА из кризиса.
.
**********
.
3. Злой
Аноним
Вт Dec 25, 2007 10:25
Жаңалықтар (жалғасы - продолжение)

Астана, 24.12.2007, ҚазАқпарат. Желтоқсанның 25-ші күні Мәжілістің Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің отырысы өтеді.

Комитет отырысында бірқатар заң жобалар қаралады. Атап айтқанда, «Республикалық референдум туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық Заңының жобасы күн тәртібіне енгізілген.

Бұл заң жобасы Қазақстан Республикасы Конституциясының 61-бабының 1-тармағына сәйкес Мемлекет Басшысының заң шығару бастамашылығы тәртібімен Парламент қарауына енгізілген болатын.

Осы Конституциялық заңның жобасы «Республикалық референдум туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңын «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтурылар енгізу туралы» 2007 жылғы мамырдың 21-індегі Қазақстан Республикасы Заңымен еліміздің Конституциясына енгізілген өзгерістер мен толықтурыларға сәйкес келтуріді көздейді.

Бұл Конституциялық Заңның жобасы бойынша баяндама жасау міндеті ҚР Әділет министрлігінің өкіліне жүктелген. Комитет отырысында еліміздің Азаматтық кодексіне ұсынылған түзетулер де қаралады. Сондай-ақ өзге де заң жобалары күн тәртібіне енгізілген.

Қорғаныс – защита, оборона
Қауіпсіздік – безопасность (одно из немногих слов, где не соблюдается правило сингармонизма)
заң жобалар – законопроекты
Атап айтқанда – в словаре не нашел. Мой перевод – «в частности», «а именно»
Өзгерістер мен толықтырулар – изменения и дополнения
Енгізу – внедрить, ввести (в действие)
Күн тәртібі – повестка дня (режим дня)
61-бабының 1-тармағы – должно быть, 1 пункт 61-й статьи
Бастамашылық - инициатива? Дайте точный перевод, комментаторы!
Парламент қарауына – на рассмотрение Парламенту
көздеу – нацеливаться, прицеливаться, преследовать
сәйкес келтуру – привести в соответствие
баяндама жасау – сделать доклад
міндет – обязанность
жүктеу – возлагать, нагружать
ұсыну – предложить
Сондай-ақ – по смыслу, «также», «кроме того». Комментаторы, дайте точный перевод!

Назревают очередные поправки к конституционным законам. О чем? Что именно? Еще большее ужесточение правил проведения референдумов? Или, наоборот, «широкий жест» президента, например, разрешающий проведение референдума без его одобрения, но только партией НурОтан?
.
**********
.
5. Злой

Детские стишки
Тақпақ - детские стишки

К сожалению, в книжных почти не встретишь хороших детских считалочек на казахском. Как-то искал. Не нашел. В ауле это не проблема – сами выдумывают, а в городе книжки бы не помешали. Недавно слышал забавный стишок. Каждую строчку нужно сопровождать соответствующим жестом (для детей 2-4 летнего возраста).

Қоян отыр партада,
Елі қолы қалтада.
Апай сабақ сұраса,
Ұйықтап капты, масқара!

Комментаторам! Может, добавите стишки, которые вы знаете?
.
**********
.
6. Злой

Выше допустил опечатку во второй строке. Исправляю.

Қоян отыр партада,
Екі қолы қалтада.
Апай сабақ сұраса,
Ұйықтап капты, масқара!
.
**********
.
7. анжэлa дэвис

дорогой злой
я хотела сказать
я вчера распечатала твои 3 урока делового и офиц языка (поскольку они мне наиболее интересны)
и дома после ужина лежа на диване читала их вслух
так все доходчиво - ты молодец
особенно прикольно читать твои комменты к новостям
пасиба
.
**********
.
9. Злой

Вчера был день рождения легендарного Бауржана Момышулы (Бауыржан Момышұлы) - (1910-1982). 97 лет со дня рождения. Дата не круглая, но и юбилеи в прошлых годах особо не отличались масштабностью, хотя народ продолжает помнить Бауржана. Нынешней власти герои не нужны. Они своей прошедшей жизнью могут мешать нынешним нуворишам.

Для продолжения изучения казахского языка рекомендую книгу «Ақиқат пен аңыз». Автор - Ә. Нұршайықов. Надеюсь, еще есть в продаже. http://www.atamura.kz/catalog/book/?book=674

Книга написана простым языком в форме диалога автора с Бауржаном. Была впервые издана при жизни Бауржана. Бауржан сам проверял текст. Поэтому сам Бауржан – порука в достоверности текста.

О Бауржане коротко можно почитать здесь
http://www.tarih.spring.kz/?lang=ru&id=personality&subid=721
http://karaganda.pmicro.kz/KRG/Peoples/Momishul.stm

Не совсем согласен с описанием биографии Бауржана в ссылках выше. Он сам ушел в отставку, хотя занимал генеральские должности и дослужился бы до генерала, если бы остался на военной службе еще несколько лет. Но он СЛУЖИЛ НАРОДУ, а не карьеру делал! Поэтому решил посвятить себя писательству. Писал на двух языках!

Сейчас молодежь мало знает о Герое. Чтобы заинтересовать читателей его биографией, коротко скажу, что он был уникальной личностью. Будучи артиллеристом по «первому военному образованию», был отличным наездником (не хуже лучших кавалеристов), профессиональным снайпером, хорошо рисовал и чертил, слагал стихи, отлично танцевал. В общем, жігіттің сұлтаны!

Его некоторые книги были обязательны для изучения в Кубинской армии наравне с Уставом! Бауржана почитали во многих странах. Однажды он отправился на Кубу в качестве туриста. Никого не известил, но узнав его в аэропорту, власти Кубы дали ему официальный прием. Его встречал Рауль Кастро, которого Бауржан «заставил» извиниться перед собой за то, что Рауль задержал Бауржана в приемной.

У Буаржана был удивительный характер. Прямой, как штык. Требовательный, но по-настоящему щедрый. Шутливый и в то же время очень строгий. Никогда не рукоприкладствовал, но его все гражданские боялись, как огня, а солдаты почитали, как отца. Сильный и крупный, он мало ел. Был аскетом, но умел одеваться с шиком.

И какой чистоплотный! И с моральной и с физической точки зрения. В детстве в интернате друзья его прозвали «Шаң-тимес» - тот, к которому не пристает даже пылинка! Всю его жизнь, наверное, можно так и назвать - Шаң-тимес!

При всей своей славе он очень уважал даже простых людей. Не помню, в какой книге я читал этот эпизод. Наверное, у Бахытжана Момышулы «Восхождение к отцу». В каком-то ауле в гостях Бауржан после каждого приветствия рукопожатием украдкой протирал ладони одеколоном или спиртом. Сын (у которого были вначале натянутые отношения с отцом, так как он фактически вырос без отца - Бауржан служил в армии) издевательски подначил отца. Мол, с простыми людьми здороваться брезгуешь? Оказалось, у Бауржана потели руки (к тому времени он часто болел). Так вот уважая других, он протирал свои руки, так как каждый считал за честь поздороваться с ним. Оцените широту души, великодушие и уважение к народу!
.
**********
.
10. Злой

Рахмет, Анжэла.

О Бауржане хотел бы привести еще один эпизод. Его жизнь полна подвигов, смелых и благородных поступков. И военных и гражданских. После отставки он приехал в Алматы. Ему выделили квартиру. Оказалось, что эта квартира была выделена ранее другой семье. Малообеспеченной. Узнав об этом, Бауржан разгневался и заставил алматинские власти переоформить ордер на ту семью. Вот такой вот поступок.

Живи он сейчас, своим авторитетом он бы задавил многих нуворишей, если б сердце выдержало творящееся беззаконие...
.
**********
.
14. Anonymous

как раз сейчас читаю его (Бауыржана Момыш Улы) воспоминания... вот это был человечище! мог в лицо сказать и Мухтару Ауэзову и Сабиту Муканову, и не только им, об их неправоте по вопросам интерпретации войны или описании содатского быта. в лицо говорил всяким подхалимам и жопализам о том что презирает их...
когда ему говорили почему вы не хлопочете о том чтобы вас представили к званию Героя Сов Союза, отвечал, что считает это ниже своего достоинства - хлопотать за себя, и всегда радел за простых людей. зная его крутой нрав и порядочность, чиновники начиная от Кунаева и до "простого" председателя райкома партии не то что не дышали в его присутствии, но даже переставали жить в это время... как нам не хватате сейчас таких вот БАТЫРОВ! с дествта преклонялся этим человеком и всегда старался быть таким же. эх, нашим бы современникам, да устроить аттестацию Момыш Улы, никто бы не прошел (имеются в виду те, кто обязан заботиться о народе)
Кажется он стал одним из последних Героев Советского Союза, награжденных в последние месяцы существования СССР. и еще один эпизод из его биографии: во время какого то приема в кремлевском дворце съездов, возможно, ошибаюсь, если что, поправьте, его вызвали в президиум, то ли для того чтобы наградить, то ли для того чтобы посадить в президиум: полковник Момышев. Он как будто не слышит. повторяют: полковник Момышев. он, бровью не ведет. Его толкают сидящие рядом: тебя зовут. Он в ответ: я не Момышев, я Момыш Улы, и так и не пошел. а там сидел чуть ли не Сталин, а нашему БАТЫРУ, все равно.
если куто знает об этой истории - дополните пожалуйста. кажется его хотели наградить звездой Героя или ещ каким то орденом, но после его "демарша" так и не наградили.
тем кто оставил ссылку на сайты о Момыш улы - респект.
кто еще что слышал о нем, рассказывайте, не стесняйтесь. страна должна знать о таких людях все!
.
**********
.
22. Злой

Исторег, подленький ты наш. Все не уймешься? Жаль, в Питер не езжу, с удовольствием бы с тобой встретился. Такие, как ты, понимают только язык кулака...

14-му

Ты в чем-то ошибаешься. Ему Героя не давали при жизни. Пару раз представляли во время войны, но всегда находились генералы, не согласные с решением. Для получения Героя нужно было несколько подписей. Ершистый характер Бауржана мешал получению регалий. Но справедливость воссторжествовала. Не радует, что Героя подписал ему Горби, но хоть так.

Ты говоришь, должно быть, о собрании в честь и память то ли Мусы Джалиля, то ли кого-то другого. Было действительно в Москве. Там было много народа. Многие достойные представители московского и советского общества. Вызвыли в президиум Буаржана. Он встал и сказал, что в президиуме должна сидеть женщина. Жена того героя, в чью память устроили собрание. Зал разродился овациями...

Я с детства искал сведения о мнении Бауржана по поводу репрессий 30-х. Их нет. Он никогда ни слова не говорил про это, насколько я знаю. А ведь это было уже можно и даже модно. В 60-е. Но Бауржан не опустился. А ведь он-то должен был многое знать. Но никогда не клеветал ни на народ, ни на народную власть. Удивительно! С его-то прямым бесстрашным характером и молчать? Думаю, он понимал, что были роковые ошибки, но преступлениями их назвать нельзя.

Ведь сам Бауржан понимал необходимость жестких мер в крутые моменты истории. Сам расстрелял под Москвой земляка-казаха. А ведь тот был еще не предателем. Просто поддался панике! Но Бауржан его расстрелял без трибунала, не боясь ответственности, перед строем батальона. Ради этого же батальона, чтобы никому не повадно было.

Бауржан - автор многих крылатых выражений. Многие народные выражения он тоже "популиризовал", напомнил нам.

Қоян қамыстан, жігіт намыстан өледі - заяц боится камышей, герой умирает, защищая свою честь.

Трус умирает тысячи раз, герой - один раз. И множесто других.
.
**********
.
23. Адай

Из рассказа отца - жаткан жери жайлы болсын!
Молодым человеком -студентом КазГу стоял в очереди в кассу за своим первым гонораром. Вдруг сзади подошел пожилой человек и занял за ним очередь. Отец узнал в нем Баке -Бауржан Момыш улы. Будучи аульным казахом -нагыз казах -сиречь воспитанным в духе уважения к старшим, обратился к Баке -Ага алга отебериниз -Ага проходите вперед. На что аксакал ответил ему - Балам мында катармыз. Сынок, в этой очереди за оплатой за свой труд мы с тобой равные -и ты и я здесь труженики, а не старший или младший.
Проходит время народ помнит и будет помнить своих истинных героев. Иншалла!
.
**********
.
24. Злой

Ангелочек,

я сдержу свое обещание, даже если это никому не нужно. Судя по кол-ву комментов и кол-ву посетителей, ветка перестала пользоваться популярностью в сравнении с тем, что было до уроков. Что-то, значит, не то.

Мені қолдаған бауырлар мен ағаларым да жоғалып кетті. Көмек тесуге дайын деп еді.

Сабақтарды қызық қылу үшін бос уақытым жоқ, бірақ қолдан келгенді істермін.
.
**********
.
29. Anonymous

Баке был кадровым офицером и перед войной служил на Дальнем Востоке. Когда началась 2МВ его направили под Талгар готовить новобранцев из числа гражданских. Баке гонял их так сильно, что некоторые вымотались и перестали подчиняться ему. Баке предупредил их о военном времени и если они не будут ему подчиняться он будет вынужден их расстрелять. В конце концов он расстрелял их перед строем, несколько человек он назначил в качестве исполнителей, которые до последнего момента сами не верили, что Баке им скажет \"Пли\". Но когда это произошло все стали другими. И в последствии никто и никогда не ослушался своего командира.
Другой случай показывает, что Баке был не просто солдафоном, а настоящий живой ум. Под Москвой его батальон попал в окружение. А немцы продвигаются дальше, оставляя соввойска для СС. Тогда ночью Баке пристроил своих в хвост немецкого эшелона. Так продолжалось до утра и наконец немцы поняли, что-то не так и впери идущие заняли круговую оборону. Чтобы немцы не подумали чего плохого Баке приказал зарядить винтовки (автоматов всем не хватало), продолжать идти маршем и стрелять только по команде.
Утро. Всюду белая мгла. Людей плохо видать. Наши видели, что немцы закрепились на позиции, используя естественные заслоны. А бойцы Баке шли маршем по дороге пока немцы не стали их различать. От неожиданности немцы стали кричать и стрелять. Но наши шли не останавливаясь, подбирая раненных. И когда расстояние до немцев сократилось, Баке скомандовал: Пли. Одновременно из 600 стволов вылетевший свинец разнес все живое. Немцы когда такое увидели, то бросились бежать, а Баке продолжал спокойно отдавать приказы.
Они вышли из окружения только на третьи сутки. Когда об этом узнал Панфилов, он бросился их встречать. И когда Баке увидел генерала, он как не в чем не бывало скомандовал. Батальон, смирно! Равнение на право! И люди не спавшие трое суток прошли маршем перед своим генералом.
Хотел сказать и другом герое - это Малик Габдуллин. Он тоже служил в панфиловской дивизии, командовал батальоном. Под Москвой тоже попадает в окружение, но благодаря природной смекалке, находясь за спиной у немцев проводил операции, которые сильно подрывали наступательную мощь немцев. Когда окончилась война Габдуллина и Момыш-улы направили в военную академию в качестве преподавателей.
Габдуллин, понимая что военная карьера не для него, возвращается в Кокчетав и преподает в пединституте, которая сейчас носит его имя. Через некоторое время он защитил кандидатскую, а затем через 10 лет докторскую диссертации. Это был очень трудолюбивый и талантливый человек. Был очень вежлив со всеми, никогда не повышал голоса, многие даже не знали, что он Герой Советского Союза, что командовал батальоном и бесстрашно уничтожал врага.
<br>Да, Батыры ушли, но мы помним их всегда!
.
**********
.
30. Злой

30-му

Маленькая поправка.
Первый абзац - неправда. Не нужно изверга из Бауке делать. Да и в тылу никто не разрешил бы расстреливать без суда и следствия. И нарушение не расстрельное, если в тылу. А вот гонял он действительно сильно, чтобы пушечным мясом не были.
.
**********
.
32. ангел

Злой, пытаюсь составлять предложения из приведенных слов

[quote:e7efc7cdcf="Злой"]

Атап айтқанда – в словаре не нашел. Мой перевод – «в частности», «а именно»
Өзгерістер мен толықтырулар – изменения и дополнения
Енгізу – внедрить, ввести (в действие)
Күн тәртібі – повестка дня (режим дня)
көздеу – нацеливаться, прицеливаться, преследовать
[/quote:e7efc7cdcf]

Күнде тәртібі, атап айтқанда, мен енгізумын Өзгерістер мен толықтырулар.

Ещё мне нравились загадки Камикадзе, прям как в детстве
Люблю говоломки
.
**********
.
33. Anonymous

интересно было почитать про Момыш улы. Такие люди по определению не хотят и потому и не ходят во власть. За власть борются злые и жадные люди, остальные - тупо пруццо. И так до бесконечности, до тех пор пока те что пруццо не начинают сайопываццо от болей в заднем проходе и не дают пинка злым и жадным людям, заставляя при этом когонибудь благородного взвалить на себя это бремя - бремя пастыря неблагодарных и тупых овец, которым всегда мало. . . травы.
.
**********
.
34. Злой

Ангел, твое предложение - тоже головоломка для меня. Никак не соображу. Скажи по-русски, и я поправлю твой казахский (:
.
**********
.
35. ангел

Күнде тәртібі, атап айтқанда, мен енгізумын Өзгерістер мен толықтырулар.

перевод

на повестке дня, в частности я, хочу внести изменения и дополнения
.
**********
.
36. ангел

што... што-то не так, поправь пожалуста... я не умею составлять предложения
.
**********
.
37. Aseke

Я так понял

По повестке дня, короче говоря, я ввожу изменения и дополнения...
.
**********
.
Ертур

28 и 29 - архивы я выложу. Но не сейчас, попозже, до конца недели. Пока еще время терпит, не пятнадцатый-двадцатый урок чай проходим. :)
Злой, пока можно в каждом уроке вначале ссылку давать, например:
Архив предыдущих уроков:
урок первый -
урок второй -
урок третий -.
30. Есть у меня книжка Малика Габдуллина \"Будни войны\", специально с рук купил. Никак руки не доходят сосканировать, но позже сосканирую и выложу в сеть.
.
**********
.
41. Ертур

Кстати Габдуллина книга вышла аж в 1967 году тиражом 100 000 экземпляров. Уже сорок лет прошло, в России понятное дело переиздавать не будет, похоже и в Казахстане тоже это никому не нужно. Или нет?
.
**********
.
42. Злой

Ангел, можно я поправлю составленное предложение так:

В частности, я хотел(а) бы внести изменения и дополнения по повестке дня (в повестку дня)?

Если разрешаешь, то это будет так:

Менің біраз ұсыныстарым бар еді (У меня есть некоторые предложения). Это предложение для связки с "в частности". Далее:
Атап айтқанда, күн тәртібіне өзгерістер мен толықтырулар енгізбекші едім.
.
**********
.
43. Anonymous

маленький новогодний стишок от моей двухлетней внучки:
Куанытып елдi
жана жыл келдi
Осетiн болдым
бiр жаска ендi !
когда лопочет этот стишок,мы аж ,пардон,писиим от умиленья.
.
**********
.
44. Злой

Ертур, сообщи обязательно мне, как отсканируешь. Или вышли на email.

Нынешней власти такие книги не нужны. Поэтому надежда на энтузиастов. Я не встречал этой книги.

Кстати, не могу найти книги Бауржана "Психология войны". В библиотеки нет времени идти. Надеюсь, там ее найду, как соберусь. Но эта книга почему-то не очень популярна. Я ее случайно лет 10 назад прочитал.
.
**********
.
45. Злой

44-му

Спасибо. Научу своего.
.
**********
.
46. Ертур

45. - Кел1ст1к.

Еще из отзывов о "Волоколамском шоссе" А.Бека, в которой мир впервые узнал о Бауржане Момыш-Улы. Сам книгу читал 4 раза, и еще буду перечитывать.
«Волоколамское шоссе» — книга вроде как о войне, а лежит здесь, в разделе «Успех и бизнес». И кто ее хоть раз читал, тот знает, что лежит она здесь совсем не случайно: реально это великолепнейшая книга по психологии управления. Эту книгу используют в подготовке военных специалистов и в Российской Армии, и в ЦРУ, поскольку здесь не просто общие стратегии и техники управленческих решений, но и картинка российского менталитета. И психологии. Читайте — не оторветесь. А дальше думайте, как и где будете все это применять.
http://nkozlov.ru/library/s42/s283/

Кстати, книга "Ақиқат пен аңыз" Азильхана Нуршаихов есть и в русском варианте "Истины и легенды".
Там половина рассказов про Бауржана Момышулы. Очень интересная книга. Никак руки не доходят встретиться с писателем и попросить разрешение на сканирование и выкладывание книги в сеть. Сейчас писателю 85 лет (http://imena.pushkinlibrary.kz/litnur.htm), может кто знает как можно с ним связаться?
.
**********
.
48. Злой

Я слышал на Каз радио интервью с ним. Может, они знают?

Или ребята, у кого есть телефонный справочник Алматы. Как-то можно было по дешевке купить.

Ертур, сообщи, как найдешь. Как-нибудь надо встретиться. Можно многое обсудить. И к Аксакалу могли бы вместе сходить. Все хочу навестить некоторых уважаемых мною людьми, да никак не соберусь. Отдать по-казахски дань уважения.
.
**********
.
51. ангел

Менің біраз ұсыныстарым бар еді . Атап айтқанда, күн тәртібіне өзгерістер мен толықтырулар енгізбекші едім.

спасибо Злой

вот мои предложения:
в ближайшем уроке добавить правила склонений

хочу сказать отдельное спасибо этой ветке
http://zonakz.net/phorum/viewtopic.php?t=3470
, там меня научили отличать твёрдые звуки от мягких, ужос.. я ведь раньше не умела отличать
.
**********
.
52. ангел

вот этот урок от Димекена очень полезный
-----------------------

УРОК №1

ИТАК, МЫ ПРИСТУПАЕМ!

1. Новые буквы – новые звуки.

В настоящее время кириллица является основой казахского языка. Будет латиница – будем осваивать другие буковки. А пока русским освоить казахский проще, потому что надо запомнить всего несколько звуков, которых нет в русском (к слову, некоторых «русских» звуков в казахском нет, но в кириллице они есть и их добавили в казахский алфавит, что не есть правильно, но не об этом речь). Ну вот с ними давайте и разберемся для начала:

Ә среднее между А и Э. Скажите слово «мяч». Запомнили, как звучит буква Я? Ну вот, скажите ее без М и Ч и получите заветную Ә! Не забудьте все речевые части своей р... ой, своего лица выгнуть как было в слове «мяч»!!!

Ө это как немецкое О с двумя точками сверху (умляут). Как буква Е в слове «летчик». Проделайте то же самое, что с «мячом» и проблем не будет.

Ғ пришло время вспомнить французский, украинский и поволжский русский – кто что помнит? Та же Г только во рту все как для Х (Звонкая Х). Французы Г произносят именно как Ғ, у украинцев «Ғорілка», а у центральночемноземцев вместо «смотри» идет в ход «ғляди» или «ғля».

Ң опять французский. Помните «12 стульев»? «Слово «сон» было произнесено с французским проносом. Да, именно так: «соң»». Нечего добавить. Именно так.

Һ очень глухая Х. Настолько глухая, что это просто звук вашей гортани на выдохе. Просто заднюю часть языка поднимите немного вверх, как будто намереваетесь произнести Х и обломайте движение языка на полпути! Получилось?

Қ а здесь приготовьте все во рту для буквы Х, а на самом деле скажите К. Получите Қ.

Ы и І по отдельности и не расскажешь, как их произносить. По идее их вообще тольком не произносишь. Ы делает последующие слоги тверже, а І мягче. Для Ы оттяните немного уголки рта назад и звонко выдохните, для І вытяните губы немного вперед а уголки рта совсем немного назад и тоже выдохните. А теперь проделайте это без губ! Губы тут не должны играть роль, но чтобы примерно понять звук я предложил вам это сделать вначале. Не забывайте смягчать все, что идет после І и делайте оба звука очень короткими! Для контроля попытайтесь произнести «тыл» как ТЛ, сократив насколько возможно букву Ы. Получилось? А чтоб понять звук І произнесите теперь ТЛЬ как будто посредине когда-то была не Ы а И. Вот так вроде верно. И всегда помните: увидели казахское слово с Ы читайте его тверже (жыл – жл), увидели І читате мягче (кір – крь).

Ү и Ұ тоже пара звуков, один твердый, второй мягкий. Скажите слово «мюсли», вспомните немецкую u умляут, и вы получите Ү. А Ұ это среднее между О и У. Типа как мы порусски «угу» говорим.

О а что вы так удивились, типа не знаем как О произносить? Ну, если с Поволжья, то знаете. Это там «корова» говорят не как «карова», а именно «корова». Короче, нельзя с буквой О в казахском так, нельзя! Если написано «Отан» так и говорите (а не Атан), даже если вы за Ораза Джандосова (и не забудьте сказать Ораз, а не Араз или Ураз).

Е та же история, что и с О. Если в слове «перечень» вы сказали «перичинь» то в русском проканает. А в казаском «мемлекет» (государство) так и надо выговорить со всеми Е.

У произносится вообще-то не так как по-русски, что-то между У и W, но на первых порах сойдет и так.

Надеюсь это не трудно! Продолжение следует…
.
**********
.
54. ангел

вот ещё:

2. Главный закон или главное правило казахского языка.
Разобравшись с новыми буквамизвуками надо, ИМХО, разобраться прежде всего в самой главной «фиче» казахского языка. А эта «фича называется» ЗАКОН СИНГАРМОНИЗМА. И почти все дальнейшие правила казахского строятся именно на этом законе. Что же это такое?
Для начала запомним, что казахский язык – агглютинативный (хе-хе, коллеги-медики, вспоминаем агглютинацию эриитроцитов???). А это означает, что новые слова или необходимые изменения данного слова образуются путем присоединения различных приставок, суффиксов, окончаний (короче называется это дело аффиксами!). Вот примеры:

Жаз – пиши
Жазу – писать
Жазушы – писатель
Жазушылар – писатели
Бір – один
Бірге - вместе
Бірінші - первый
Әрбір – каждый

Қашан – когда
Әрқашан – всегда
Ешқашан – никогда
Қашанғы – давнишний

И так далее. Предлогов, поэтому, в казахском нет в природе. Все делают аффиксы (кстати, чаще они стоят в конце слова). А вот закон сингармонизма позволяет правильно писать и произносить эти самые аффиксы. Итак, как звучит этот закон? Все аффиксы присоединяются по правилу созвучности мягких звуков к мягким, твердых к твердым, звонких к звонким, глухих к глухим и особо стоят сонорные звуки. Исключений практически нет. Для понимания этого закона естественно требуется знать, кто есть кто, то есть, как разделить звуки. Чем мы сейчас и займемся.
Гласные звуки:
а, о, ұ, ы - твердые
ә, ө, ү, i, е – мягкие

Отсюда вывод: если в слове последний слог несет в себе мягкую гласную, то в аффиксе тоже должна быть мягкая гласная, и наоборот. Обратите внимание на аффиксы в предыдущем примере, и вы поймете, о чем идет речь. Только кажется сложным на первый взгляд, на самом деле это даже удобно – не перепутаешь. Хотя тренироваться придется много!

Согласные звуки:
б, г, з, д, ж, п, ғ - звонкие
к, қ, с, т, ш - глухие
р, л, й, у – сонорные плавные
м, н, ң – сонорные носовые

Тут та же система: в конце слова стоит звонкий – используем в аффиксе звонкий, глухой – глухой. Гласная или сонорный – используем сонорный. (Хотя при звонких б, в, г, д используется "глухой" аффикс.) Когда есть аффикс с сонорным звуком. У – она вот такая непонятная. Вроде и гласная по-русски, вроде и согласная по-казахски. Пока так ее оставим…

Нота Бене! Сонорные звуки являются все равно звонкими и в аффиксах, когда сонорность не играет роли надо использовать звонкую согласную.
Обратите еще раз внимание на примеры выше. А теперь попробуем сами составить слово, используя аффикс множественного числа:

-дар -дер (если конечный звук основы м, н, ң, л, з).
-тар -тер (если конечный звук основы глухой согласный или б, в, г, д).
-лар -лер (если конечный звук основы гласный или р, й, у).

Первое слово:
Бала – ребенок

Видим твердую гласную А, значит и в аффиксе должно быть А. Слово заканчивается на гласную, значит согласная должна быть сонорной – в данном случае Л. Вывод: выбираем аффикс –лар и получаем балалар! УРА! Это все через год должно проносится в вашем мозгу для любого аффикса и любого слова в миллионные доли секунды (хе-хе! Ну или сотые…).

Вот задание: найдите перевод и образуйте множественное число для следующих слов:

1) Друг
2) Товарищ
3) Брат
4) Сестра
5) Дом
6) Работа
7) Квартира
Общежитие
9) Гостиница
10) Жена
11) Муж
12) Папа
13) Мама
14) Дедушка
15) Бабушка
16) Сын
17) Дочь
1 Жизнь
19) Дело
.
**********
.
55. Ертур

49. Хорошо, найду и сразу же свяжусь по элпочте.
.
**********
.
56. Злой

Где сейчас Димеке? Его грамотный и фундаментальный подход очень бы пригодился.
.
**********
.
57. ангел

не знаю... с ним даже не пообщалась
кажется он давно перестал ходить на зону... ещё до моего прихода
.
**********
.
67. Anonymous

Злому
Спасибо за Бауржана, Бауке. Времени ведь мало, а тут за минуту по твоим ссылкам освежил в памяти многое о нем и дальше передал

2

антивирус
Аноним 

ШӘКӘРІМ ТАҒЛЫМЫ. (1858-1931)
....................................................................
...Алаяқ сұмдарға ерсең, болмас жолың,
Қазағым-ау, қаңғырып қайнар сорың.
Өнер-ғылым үйренсең еңбек етіп,
мазақ болмай елдікке жетер қолың.
.....................................................................
...Үйренсе ғылым менен САН өнерін,
Білер еді-ау өнердің не берерін.
Танысса ақын, ойшыл адамменен,
табар еді-ау, адалдық ар көмегін.
......................................................................
...Адаспайсың ақылды, арлыға ерсең,
Жолай көрме, жылмайы сопы көрсең.
Тапқыр, адал, ақ ниет адамдардың
Алданбайсың артынан ере берсең.
.....................................................................
...Анық байлық - денеге біткен өнер,
Білімдінің бәрі де соған төнер.
Арам жиып мақтанған дәулет емес,
Алдымызда бір күн бар есеп берер.

3

антивирус
Аноним 

ШӘКӘРІМ ТАҒЛЫМЫ. (1858-1931)
....................................................................
...Үлкендерде мінез жоқ таңданарлық,
Олардың қылған ісі ұрлық-қарлық.
Арам ойды ақыл деп ардан күсүп,
Түбінде тартқызбай ма ол бір зарлық?
.....................................................................
...Тілі ашшы деп, жігіттер мені сөкпе,
Ашулының әр сөзі тиер көпке.
Өткен өмір-өкініш, ой жаралы,
Дерті қалың делбемін шірік өкпе.
.........................................................................
...Жалқау тірі болғанмен, өлгенге есеп,
Білімнің кеселі жоқ мұнан кесек.
Білімсіз, әрекетсіз еріншекті,
Күнәкер де болмаспыз, өлі десек.

4

Anonymous
Аноним 

ЕШКІНІҢ ҚҰЙРЫҒЫ НЕГЕ КЕЛТЕ ?

Хасен Қожа-Ахмет, Жаңатас қаласы.( Совет-орыс түрмесінде отырған кезі)
1978 ж.

Мен өзім жазуға онша құмар адам емеспін. Тек өзгелердің жазғанын оқығанды ұнатамын. Баяғы өздерің білетін тазша бала бар еді ғой, әлгі қырық өтірік айтатын, иә, сол күтпеген жерден, жаздын бір ыстық күні көрші ауылға бара жатқанымда кездесіп қалғаны. Күннің ыстығы соншама, жаңбыр кеуіп, түйіршік қарға айналып жауды. Біраз жүргеннен кейін қардың ыстығына шыдай алмай, аяқ киімімізді қолымызға алып, зымырай жөнелдік. Сол зымырап келе жатқанымызда, жол қысқарсын деп, тазша досым асықпай осы әңгімені маған айтып беріп еді. Ертегі маған өте ұнап қалды да, енді, міне, соны сендер де білсін деп, тұнғыш рет қолыма қалам алып отырмын.
Сонымен тазша бала былай деп еді.
Ерте, ерте, ертеде. Қырғауыл қызыл екен, ешкінің құйрығы келте емес, ұзын екен. Сол ешкілерге ұзақ жыл патша болған мүйізі шаңырақтай Қара теке қартайып, өлер шағы жақындағанын сезіп, өзінің ер жетіп, теке болған екі лағын – Көк теке мен Ақ текені шақырып алып, былай депті.
–Қарақтарым, лақтарым. Мен қартайдым. Енді екеулеріңнің де көңілдеріңді қалдырмай, патшалықты бөліп берейін деп отырмын. Жеріміздің байлығы мол, мыңдаған жылдарға жетеді. Ынтымақты болып, елді жауға алдырмай, дұшпандарға алданбай, әділ басқарыңдар, - деп өсиетін айтып, біраз күннен кейін дүниеден қайтыпты.
Сонымен, Көк теке елдің шығысын, Ақ теке батысын басқарып, тыныш өмір сүріп жатты.
Әрине, ешкілердің жеріне қызығып, көз алартқан дұшпандары да жоқ емес еді. Бірде сиыр келіп, бірсыпыра жердің шөбін жеп, жапырып кетті. Егер Көк теке тойып, теңкиіп жатқан сиырды бүйірден мықтап тұрып сүзіп, қуып шықпағанда, сүйкеніп, қораларды да құлатып кетер еді. Дегенмен, содан бері сиыр ешкілердің жеріне алыстан көз алартқаны болмаса, баса-көктеп кіруді қойды. Өйткені көк текенің мүйізі салған жара жанына қатты батып, жалап жүріп зорға жазғаны есінен кетпеді.
Тағы бірде қаңғыған бұралқы ит үйдің іргесін қазып жатқанда, Көк теке, сол күні қонаққа келіп жатқан Ақ теке екеуі жабыла сүзіп, иттің баласын бір талай жерге қуып тастаған. Осылай: өзінікін бөтенге тиіскізбей, өзгенікіне өздері де тимей, ешкілер өмір сүріп жатты.
Күндердің бір күнінде Ақ теке Көк текенікіне таң қараңғысында жетіп келіпті. Өңі қашқан, даусы дір-дір етеді.
-Мә-ә-ә! Бә-ә-ә! Уай, туыс-ау, бауырым-ау! Мұндай сұмдықты кім көрген?! М-ә-ә! Бә-ә-ә! – деп тұтықты да қалды.
- Е, не болып қалды соншама зарлап? Түсіндіріп айтсаңшы, - дейді оған Көк теке.
- Мына жақтағы қалың орманды мекендейтін торай бар еді ғой, есіңде ме? Сол оңбаған қазір үлкен қабан болыпты. Өз жері жетпегендей, енді келіп менің жоңышқа өскен жерімнің бірталайын қопарып кетіпті. Естуімше, сенің де жеріңе тиіскен сиақты. Не істейміз бұл пәлеге, ә?
- Білмеймін, бауырым. Ол торай көз алдымда өсті ғой. Талай жақсылығым да тиген оған. Аздаған жоңышқаны жесе, «еркелегені шығар» деп, елемеп едім, - дейді Көк теке.
- Ойбай, елемегені қалай? Ол қазір торай емес, үлкен Қабан болды деп айтып тұрмын ғой. Мен сыртынан көріп-ақ қатты шошындым. Жалының қылшығы бір қарыс. Ұртынан қанжардай болып тістері шығып тұр. «Еркелігі шығар» дейсің. Кеше маған бір торайын жіберіпті: «Шөбіңнің дәмін таттым, маған өте ұнады, енді жеріңді қопарып, өзіме ыңғайлы ін қазғым келеді, көрші. Сондықтан екеуміз дос болайық. Ал достаспасаң, өз обалың өзіңе» - деп сәлем айтыпты.
Бұны естіген Көк теке ашуланып:
- Ә-ә. Солай деді де. Мә-хә-хә! Онда рас басынайын деген екен бізді ол доңыз. Былай істейік, бауырым. Сен қорықпа. Үйіңе қайта бер. Ертең мен барамын саған. Екеуміздің көрген құқайымыз бір бұл емес еді ғой. Жабыла мүйіздеп, ол шошқаны ендігәрі бізге қарап аттап баспайтындай етейік, - депті.
Сөйтіп, Ақ текені жұбатып шығарып салып, ертеңіне Көк теке жолға қамдана бастайды. Лақтарымен қоштасып, үйден шыққаны сол еді, қырдың астынан «Мө-өһ! Мө-өһ!» деп сиырдың өкіріп, ұрандап, текені жекпе-жекке шақырғаны естілді. Жайқалған бидайық пен жоңышқаны жеп, таптап кете ме деп, Көк теке де дауыс шыққан жаққа қарай ұмтылып, төбе басына шығып, басын шайқап, көзі аларып, ентелеп келе жатқан сиырдың алдына қасқайа тұрды. Бұны көргенде, сірә, теке мүйізінен түскен ескі жарасы сырқырап кетті ме, сиырдың аптығы басылып, ойланып тұрып қалды. Анда-санда аяғымен топырақты бұрқырата шашып, мөңіреп қойғаны болмаса, ілгері аттап баспады. Екеуі кешке дейін бір-біріне айбат көрсетіп тұрып-тұрып, ақыры тарасты.
Екінші күні жолға шығайын деп жатқанда қырдың астынан иттің үргені естілді. «Өзім жоқта ешкі-лақтарыма зияны тие ме» деп қауіптеніп, Көк теке сол күні де жолынан қалды. Түнімен иттің арсылы естіліп тұрып, таңға жақын өшті-ау үні, әйтеуір.
Сонымен, Көк теке үшінші күн дегенде Ақ текеге зорға жетіпті.
Оны көрген Ақ теке:
-Мә-ә. Келіп қалдың ба? Енді сенің көмегіңнің керегі де жоқ. Мен шошқамен дос болуға келістім. Сен де келіс. Сонда ешкім де біздің жеріміздің шөбін жеп, суын ішіп кете алмайды. Өзімізді де, лақтарымызды да ешкім ренжітпейді. Осылай деп Қабан-екемнің өзі айтты, - дейді.
-Әй, туысқан-ау. Біздің шөбімізді дұшпанымыз сиыр, жылқы жеді не, дос болып шошқалар жеді не, бәрі бір емес пе? Сиыр мен жылқы жеп, таптап кетсе, шөп қайта шығар-ау. Ал шошқа, жегенімен қоймай, тұмсығымен тамырына дейін қопарып, мүлдем құртып кетеді ғой, қуып шығамыз мүйіздеп, - дейді Көк теке.
- Жоқ, бауырым. «Жүз сомың болғанша, жүз досың болсын» деген. Достың болғаны жақсы ғой. Соңғы күндері құлағыма сиырдың, иттің дауыстары келіп, ұйқым қашып, мазам кетіп жүр еді. Қабанмен достасқалы жүрегім орнына түсті. Және де, менің байқауымша, осы шошқа малы түсінігі мол, басқаларға қарағанда мәдениеттірек мал ма деп қалдым. Негізі, достасқанымыз жөн деп ойлаймын, - дейді Ақ теке.
- Жоқ! Мен өз еркіммен тұзаққа түсетіндей ақылымнан адасқан жоқпын әлі. Сен өзің біл. Тілімді алмасаң, кейін өкінерсің әлі-ақ. Қош! – деп Көк теке үйіне қайтады.
Бірақ сол уақыттын бастап Көк текенің қарамағындағы ешкілердің мазасы кетеді. Көк текенің шошқамен араз екенін білген сиыр кеше ешкі қораға сүйеніп, құлата жаздапты. Бір лақты далада кезігіп ит қуалапты. Ешқандай қарызы болмаса да, жылқы «Бір шөмеле жоңышқа бересің» деп сәлем жолдапты. «Дос болмадың» деп, Қабан Көк текенің шекералас бірталай жерін қопарып тастапты. Ал туысы Ақ теке болса, шошқаларға арқа сүйеп, Көк текені сыртынан жамандағанымен қоймай, су ішетін бастауға құмалақтап кетіпті. Осылай әбден мазасы кеткен Көк теке, тағы бірде Қабан «одақтас болайық» деп сәлем айтып, торайын жібергенде, келісімін беріпті.
Өмірде баяу болғанымен, ертегіде уақыт деген жылдам өтеді ғой. Арада бірнеше жыл өтті. Ешкілердің су ішетін бұлағын сазға айналдырып, торайлар ойнап жүр. Белшесінен балшыққа батып, рахаттана «Құх! Ноһ!» деп қорсылдап, Қабан жатыр. Ол осы бұлаққа жиі келіп, демалып тұрады. Жапырылған шөпке, сынған бұталарға қарағанда, ешкілердің «достары» жақсы демалғанға ұқсайды.
Бір күні Қабан туған күнін тойламақ болып, оған басқа жануарлармен бірге Көк текені де шақырды. Барлық шығынды «дос» дос ретінде екі теке көтеретін болады. Бұйрықтың аты – бұйрық. Ешкілер ай бойына тыным таппай, бидай, арпа, жоңышқа жинайды. Және шошқалардың сүйікті асы – еменнің жаңғағын тереді. Тойға сиыр, жылқы, т.б. көптеген жануарлар келді. Бәрі де Қабанды құттықтап, оның жасының ұзақ болуын тілеуде. Қабан болса басын изеп, «Хорс! Хрух! Нәһ!» деп, ризашылығын білдіріп тұр. Қабан бұл малдардың бәрімен ешкінің жоңышқасын сыйлық етіп жіберіп «достасқан» еді.
Сапырылысқан көп жануарлардың ішінде Көк теке де жүр. Әне, ол сиыр мен жылқының қасына барып, әңгімеге араласты:
-Шіркін, біздің қабекеңдей ақылды, күшті жан жер бетінде жоқ шығар. Ал жомарттығы-ы!
Былтыр менің бір мая шөбімді алмай, өзіме қалдырды ол. Сондықтан мен оны өте құрметтеймін және оның достықтың кейбір шарттарын бұзғанына ренжімеймін...
- Ғалымдардың соңғы зерттеулеріне қарағанда, жылқы мен шошқа малы туыс болып келеді екен. Оған мынандай дәлелдер келтіруге болады: шошқа тілінде «хрю, хрю» деген сөз бар, ал бізде «құру, құру» деген сөз бар. Шошқаша «ноһ, ноһ» болса, бізде «моһ,моһ» деген сөз бар. Және шошқада да, жылқыда да сақал жоқ..., - деді жылқы.
-м-м... Менде де са-сақал жоқ, - деп сиыр асыға сөз қосты. – М-мен де ұқсаймын шошқаға!
- ... Менде мүйіз де жоқ, - деп жылқы сөзін жалғастырды. – Соған қарағанда, жылқы малы, ұлы мәртебелі шошқа малымен нағыз туыспыз. Э-эһ, шіркін, құйрығым да шошқанікіндей болса ғой, арманым жоқ дер едім. Мүмкін, бір кездері болар да. Ау, асқа шақырып жатыр ғой, құру, хрю! Барайық, - деп жылқы жан-жағына қарап еді, Ақ текені де, сиырды да таппады. Ол екеуі сақал мүйіз жайында сөз бола бастағанда еңселері түсіп, тұнжырап, үйден шығып кетіп еді. Ә, міне, сиыр да келді. Екі мүйізін дәл түбінен кесіп тастапты. Құйрығының ұшы да кесілген. Иә, енді аздап шошқаға ұқсаған сияқты ма, қалай?!
Сиырдың артынан ала, паңдана Ақ теке де үйге кірді. Ол мүйізімен қоса сақалын қырқып тастапты. Көк теке бұлардың түрін көріп, күліп жібере жаздады. Ал жылқы болса, қызғаныштан күреңітіп, жер тарпыды.
Барлық мал үстелге отырған соң, Қабан сөз сөйледі:
-Хрюх! Кешіріңіздер-р! Барлықтарыңызға түсінікті болу үшін ортақ тілде сөйлеймін, яғни шошқаша сөйлеймін. Және сіздерге де ортақ тілде сөйлеуді бұйыра-а-хім... сұраймын!..
Келесі тостарда сиыр, Ақ теке, т.б. сөз сөйлеп, Қабанға денсаулық, ұзақ өмір тілейтіндерін білдірді. Бәрі сөздерін «хрюмен» бастап, «құқпен» аяқтап, қабанның көңілінен шығып жатыр. Бір уақыттарда Көк текеге де сөз кезегі келді. Бұл да басқалар сияқты:
Сіз біздің қорғанымызсыз! – деп айтпақ болды: - Мә-ә-ә! Құрметті қабеке, жануарлардың патшасы! Жасыңыздың ұзақ-қ-қ... Айналасындағы жұрттың шошып тұрғанын, Қабанның қабағы түйіліп кеткенін байқаған Көк теке тұтығып, сөйлей алмай қалды.
-М-мен «ортақ тілде сөйлейік» дедім ғой сендерге. Әлде сен тіл білмейсің бе, а?! - деді Қабан түсін суытып.
-Ж-жоқ, тақсыр, и-иә, тақсыр...- деді Көк теке одан әрі сасқалақтап.
- Мыналарың сұмдық екен, ноһ! Сондай тамаша тілді, менің тілімді білмеу деген.... Ноһ! Сұмдық қой бұл! Ертеңнен бастап ауылдарыңнан мектеп ашамын. Сауаттарыңды ашу үшін торайларымды жіберемін. Оқу деген шамшырақ қой. Уай, өзіңді аямасаң да, артыңдағы лақтарыңды аясаңшы. Солар білім алсын... – Қабан ұзақ сөйледі.
Ақ теке болса, «Көк текенің қырсығы маған да тие ме» деп, қорыққаннан денесі суып кетіп еді, бір үзілісте үйден шығып кетіп, шошқаға көбірек ұқсау үшін үстіне балшық жағып келді. Мұны көрген торайлар шиқылдап күліп жатыр. Қабан да шыдай алмай қорс етіп күлді де, іле түсін суытып, торайларға: «Қойыңдар, ей!» – деп жан- жағына алақтап,жаутаңдап қалған Ақ текені қасына шақырып, арқасынан қағып, өз қолымен бір уыс еменнің жаңғағын асатты. Ақ теке емен жаңғағын жаратпаушы еді. Бірақ құсып жібере жаздаса да, сыр бермей, рахметін айтып, күлімсіреп, шайнап жатты...
Айтқандай-ақ, той болған күннің ертеңінде ешкілердің ауылынан мектептер ашылып, әр дәрісханаға бір-бір торай келді. Бір мектепке ешкі тілінен гөрі шошқаша әлдеқайда жақсы сөйлейтін Ақ текенің шыбышы мұғалім боп тағайындалды. Әлі мүйіздері шықпаған лақтар таңертеңнен мектепке барып, шошқаша сөйлеуді үйренетін болды. «Шошқалар-ешкілердің қорғаны», «Қабенеке-жарық күн», «Мәңгі мызғымас достық жасасын!» деп, хормен ән шырқайды. Кешке лақтар «хрю, хрюласып» сөйлесіп, үйлеріне қайтады.
Ешкілердің еліне мұғалім торайлардың артынша-ақ жер қазуды, шөптің тамырын қопаруды, таза бұлақтарды шошқа аунайтын батпаққа (пляжға) айналдыруды үйрететін маман торайлар қаптап келе бастады. Ешкілер өте қонақжай еді, сол қандарына сіңген салтымен топырлап келіп жатқан торайларға төргі бөлмелерін босатып беріп, өздері ауызғы үйде жатты.
Аз күнде ешкілердің жеріндегі шөптің бәрі желініп бітіп, шошқалар тамыр іздеп, жер қопаруға кірісті. Ұстаздарына ілесіп, кейбір белсенді лақтар да жер қопарып, су лайлап жүр.
Мұғалім болған Ақ текенің шыбышы шошқаларға жағыну үшін үйінің барлық бөлмесін де торайларға беріп, өзі бір бұрышында қысылып жатып жүрді. Жейтін шөп жоқ. Тамыр қопара алмай, ол өте ашығып, әлсіреп жүр, бірақ көңілі тоқ. Бәрінен бұрын бұл шошқаларға жәрдем берді, тілін өте жақсы меңгерді. Кейде бірге тамақ та ішеді. Міне, ол бөлменің бұрышында, торайлардың арасында ұйықтап жатыр. Түсінде Қабанның өзі бұны арқасынан қағып, «маладес-с!» деп тұр екен. «Көріңдер мені, ей халайық!.. «Бірақ қаққанға арқасы ауырыңқырай ма, немене?! «Уф!» Оянып кетсе, торай екен, «ары жат» деп, бұны теуіп жатқан. Тұяқтың тиген жері жанына батса да, шыбыш жылжып, торайлардан кешірім сұрап, қабырғаға жабысып жатты. Өзінің осыншама шошқалардың арасында жатқанын көргенде: «Мен неткен бақыттымын!» - деп ойлады.. Ұйықтап бара жатып даусы да шығып кетті: «Мен неткен бақ... «Соңғы сөзі қатты шығып, кілт үзіліп қалды. Өйткені бір шошқа сандырақтап жатқан шыбышқа жыны келіп, бүйірден тұмсығымен бірді періп еді. Сол уақыттан бастап бүйірінен ауыру жабысып, көп кешікпей ол марқұм болыпты.
Ақ теке сүйікті, талапты, қызметте өсіп келе жатқан лағының қазасына қатты қайғырып және соңғы айлардағы аштық әбден қалжыратып, аз күн ауырып, қораның көлеңкесінде (үйін түгелдей шошқаларға берген болатын) жатып о дүниеге жүріп кетіпті. Оны шығарып салуға Қабанның өзі келіп, Ақ текенің ардақты, ақылды, абзал жан болғанын, шошқалармен ешкілердің достасуына ең бірінші болып келіскенін, яғни осы достықтың ешкілер өміріне әкелетін ілгерішіл маңызын көрегендікпен болжай білгенін тебіріне айтып, ұзақ сөйледі. «Сондай ақылды жанға ешкі болып тумай, шошқа болып туу лайық еді», - деп жиылған малдардың сай сүйегін сырқыратты. Сөзінің соңында: « Ақ текеге ескерткіш қойсақ дұрыс болар еді», - деп және Көк текеге қаражат жағын қарастыруды бұйырды. Қабанның дана сөзіне бүкіл шошқалар мен ешкілер «хрюласып», ұзақ қол шапалақтады.
Күндердің күнінде көрші бір елде бүкіл жан- жануарлардың таңдаулы әнші- бишілердің жарысы өткізілетін болып, шошқалар да бәйгеге қатысып, жүлде алмаққа өз іштерінен өнер жүйріктерін іздестіре бастайды. Көңілдері қалмасын деп ешкі, сиыр, жылқылардың да әнші-бишілерін тыңдап көріпті. Бірақ сұрыптай келе дауысы ашық, маңырағаны көп жерге естілетін лақтың орнына дауысы орташа бір торай жарысқа баратын болыпты. Өйткені лақ шошқа тіліне жетік емес екен, әнді ешкіше айтты. Ал бұл жарамайтын мәселе. Және әннің мазмұны кешегі өткен замандағы ешкілердің кең байтақ жеріндегі еркін өмір туралы шатпақ.. Ой, осы лақ өзі қалай? Барып тұрған ешкішіл, жікшіл пәле емес пе екеен? «Басқаларға әсерін тигізіп бұзбас үшін шошқаларға адал, берілген бір ешкіні әнші лақтың артына салып аңдытып қою керек», - деп шешті шошқалар жасырын мәжілісте.
Ал бишілер жағына келгенде, қаншама іштей жек көрсе де, Сары шыбыштың билегені қабандарға ұнады. Сонымен, әнші торай, биші шыбышты ертіп, Қабан үш күн, үш түн жүріп, жарыс болатын елге жетіпті. Жарысқа қатысуға, тамашалауға келген елде қисап жоқ.
Жарысты басқарушы қаз, қатысушыларға «хош келдіңіздер!» деп, жақсы тілектер білдіріп, қаңқылдаған «қаз дауысымен» жарыстың басталатынын хабарлады.
Сахнаға қораздана басып әтеш шықты да, тенор дауысымен бір әнді бастады. Ән жақсы-ақ айтылып еді, тек соңғы жоғарғы дыбысты айтқанда ол «әтеш ұстап» алды (дауысы жетпей, үзіліп кетті).
Екінші болып сахнаға аю шығып, бас дауысымен баяу бір әнге басты. Қайырмасына келгенде ол әннің сөзін ұмытып қалып, басын қайта-қайта шайқап, есіне түсіре алмаған қалпы сахнадан шығып кетті. Одан кейін микро фон ұстап майысып, жымиып түлкі ән айтты. Ол көпшілікке ұнап-ақ қалып еді, бірақ әннің ортасына келгенде сахна артында әлі де әннің сөзін есіне түсіре алмай, әрлі-берлі сенделіп жүрген аю аяғымен іліп, сымын үзіп кетіп, микрофонды істеп шығарды. Сол-ақ екен, түлкінің дауысы мүлдем естілмей қалды, тек аузы ғана жыбырлайды.
Түлкіден соң сахнаға торай атып шығып, екпіндете шыңғыра жөнелді. Ән мазмұны шошқа малының басқалардан артық, асыл, әділетті екенін дәріптеу болып, «қорс, қорс! Ию-ию!» деп шыңғырумен ол әнін аяқтады. Төрешілердің көпшілігі Қабанмен одақтас емес еді. Сондықтан да оның көңіліне қарамай, әділ төрелік айтып, торайдың әнін өрескел деп тапты. Ән жарысы аяқталып, төрешілер орындарынан тұра бергенде сау етіп бір топ құс ұшып келді. Бұл кешігіп келгендер, қырғимен «дос» боламыз деп, бас еріктерінен айырылып, енді сол «одақтастықтан» зорға құтылып, жарысқа келген бұлбұл, бозторғай, қараторғайлар еді. Сонымен, жарыс жалғасып, нағыз ән енді шырқалды. Ән жарысы аяқталғанда төрешілер бір ауыздан жүлдені бұлбұл мен бозторғайға берді.
Ертеңіне сахнаға бишілер шықты. Қорбаңдап аю, бұлғаңдап түлкі биледі... Бірақ сары шыбыш бәрінен озды: тұяқтарын кастаньета етіп соғып билеп, төрешілер мен көрермендердің аузын аштырды. Қасқырдың ашылған аузына шыбын кіріп кетіп қақалып та қалды. Би жарысы аяқталып, төреші мысық орнынан көтерілді:
-Мия-я-ау! Сонымен, би жарысы аяққталды. Бас жүлде биші шошқ... М-мә-әу! Кешіріңіз-і... Сізді мына тізімде «биші шошқа» деп жазыпты, мә-у-ә, бұл қате болар? Сіз-і-і шошқадан гөрі ешкі малына ұқсайтын сияқтысыз ба қалай?..-деді ол Сары шыбышқа.
Кешіріңіз, ұқсамағаны қалай? – деп қорс етіп, Қабан орнынан ұшып тұрды. – Мұны ертіп әкелген мен. Бұл шошқа. Әне, көрдіңдер ме: шошқаша сөйлейді, мүйізі, сақалы жоқ. Мүмкін, бір замандарда арғы аталары ешкі болған да шығар, ал қазір бұл шошқа, нағыз шошқа. Біздің елде «ешкі-мешкі, сиыр-миыр» деп бөліп жатпайды қазіргі уақытта. Бәрін ортақ атпен-шошқа дейміз. Ортақ тіліміз де-шошқа тілі. Бұл біздің прогресс жолындағы озық ел екендігіміздің және жануарлар арасындағы ұлы достықтың айғағы...
Қабанның осындай дәлелді ұзақ сөздерінен кейн төрешілер сары шыбыштың шошқа екеніне сенді де: «Бас жүлде биші шошқаға берілді»,-деп жариялады. Қабан мәз болып қуанып, шыбышты ертіп еліне қайтады.
Бірақ мұнда оны бір қолайсыз жағдай күтіп тұр еді. Ерке өскен бір торай Көк текенің лағын «ақымақсың, мал емессің, маймылсың» деп даттаған екен, ол лақ ашуланып, торайға көп-көп ауыр сөздер айтып тастапты. Басқа да екі-үш лақ оның сөзін қолдап, бүлік шығармақ болған соң, оларды қораға қамауға тура келіпті. Осының бәрін естіп ашуланған Қабан бүлікшілердің жазасын беру үшін дереу тергеу жүргізеді. Сұрақты «жәбір көрген» торайдан бастап алады:
-Иә, ал, айта бер. Лақпен неменеге келісе алмай қалдың? Ешкілердің ақымақ екенін бәріміз де білеміз оны несіне айттың ол надандарға. «Мұндай нәрсені іштеріңде сақтаңдар, болмаса бүлдіріп аламыз» - деп айтып едім ғой. Бізге бұлармен дос болу өте пайдалы екенін неге түсінбейсіңдер осы сендер?!
-Жоға-ау, қабеке. Лақтың басқа ешкілердей емес, сақалын қырықпай, кеудесін керіп жүргені неткен масқара, менің қасымнан өтіп бара жатып бір лақпен ешкіше сөйлескеніне қалай шыдарсың?! Мен оларға: «Ей, оңбағандар, шошқаша сөйлеңдер, шүлдірлемей», -деп сыпайы ғана ескертіп едім, не демеді олар маған: «Бұл біздің-ешкілердің жері. Шөп жеп, жер қопарып жүргеніңе тәубе де. Ал егерде, «есіктен кіріп, төр менікі» деп, жерімізде тұрып, бізге зорлық қылып, өз заңыңды жүргізбек болсаң, көп кешікп�