Этнографиялық “Алтын арқау” қоғамдық бірлестігінің төрайымы Ғалия Қайдауылқызының сөзі :

Аталмыш тақырыптағы Республикалық семинар кеңес “Халық үні” одағы мен “Аллажар қолдау” қоғамдық қорының ұйымдастыруымен 24.12.08. күні Алматы қаласында өтті.

Төменде “Алтын арқау” этнографиялық қоғамдық бірлестігінің төрайымы Ғалия Қайдауылқызының сөзі беріліп отыр:

Биссимилләһи-раһман-и-ррахим! Қадірлі, елдің ертеңін ойлаған азаматтар! Жиындарыңыз жемісті, ойларыңыз өрісті, сөздеріңіз желісіті, істеріңіз келісті болсын. Көптен көптің көкейінде болғанмен ешкімнің батылы жетіп бастап кете алмай жүрген «Аллажар қолдау қорының» бастамасын Алла қолдасын! Маған жүктелген іс, мәнсап та мәртебе де емес, «қайтсек ел боламыз» дегендегі «тал қармаудың» қамалқасы. Еліміздің рухани, мәдени орталығы болып келген, болып қалуға тиіс, Алты алаштың арыстарының шежіресін сыр сандықтай сақтап, ұлттық мұрасын ұрпаққа аманат етіп жеткізетін Алматы қаласында республиканың әр өңірінің мәдениет орталығын ұйымдастыру, тек қана ауылдастар мен аталастардың абыр-дабыр жүздесуі емес. Отандық идеологияны бір жүйеге түсіруге жасалған әрекет деп ойлаймын. Яғни, әрекетке – берекет. Біз көбіне «мәдениет» дегенді жұрттың алдына шығып, ән салып би билеу деп ойлаймыз. Кең мағынада мәдениет дегеніміз, әр халықтың өмір салты, сөйлеген сөзі, киген киімі, әдебі мен әдеті, өнері мен білімі, тәрбиесі мен тәлімі. Ұлт болып ұйысу деген осы ұлттық құндылықтарға ортақ ұлттық сипат беру, бір арнаға түсіру, ата-салтқа айналдыру. Бүгінгі жиынның тақырыбы «ұлттық тәрбиелік және жауапкершілік ортаның кешегісі, бүгінгісі мен ертеңі» деп аталуы «бүтінделейік» деген ниеттен туған болуы керек. Шын мәнінде, қазақ қазақ болғалы тегімізді тектеп, барымызды сақтап, тапқанымызды талдап таразыға салатын тарихи кезең нәсіп болды. Мәдениетіміздің мәнін ашатын, сәнін кіргізетін салт-дәстүрімізді, ауыл-аймақ, ру-тайпада қалыптасқан әдет-ғұрыпқа бөле берсек, бірігуден гөрі бөлінуге бейімделе түсеміз. Алысқа бармай-ақ, өзім сөзін сөйлеп отырған Нарынқол өңіріндегі әр ауылдың өзінше қалыптасқан «жол-жорасы» бар. Бұған дарақылық пен дақпыртты қосыңыз. Той, жиын, тіпті мола тұрғызуға дейін бәсекеге айналып барады. Бетімен кеткен ырду-дырдудың ақыры кикілжіңмен бітеді. Қарға тамырлы қазақтың тамыры ауылда, жемісі – қалада. Сол тамыр тарылмас үшін ауыл құлазып қалмауы керек. Қалада ешкім тұз төгіп қойған жоқ. Күндіз тапқанын кешке ішіп-жеп, таңертең аш тұратындар да «қалада тұрамыз» дейді. Сайын даланың сай-саласы, орман-тоғайы, өзен-көлі тек адаммен, яғни, иесімен ғана айбатты, көрікті. Бір кезде нан тауып жеу үшін «орысша үйренеміз» деп ауылдың баласы қалаға ағылса, қазіргі қаладағы «май-шелпекке» бөккендер қазақша үйрену үшін «отаншылдықтың» үлгісін көрсетіп неге ауылдың мәртебесін, мәдениетін көтермейді. Біздің Хан Тәңірдің баурайында «Қар адамынан» бастап жер бетіндегі аң мен құстың қаншама түрі бар. «Адам шөптен» «алаботаға» дейін, орман-тоғай, өзен-көл, табиғаттың төрт мезгілін өз бояуымен Тәңірім сыйлай салған. Сол киелі мекенге кім иелік етеді? Әлде ата-жұрт «тастанды» жұрт болып қала ма? Жерге ие болу - елге иелік ету. Ата-бабаларымыз не үшін қанын төкті, кім үшін ұлан ғайыр жерді қорғап қалды? «Қасиеттесең қара тасқа да қасиет бітеді» дейді. Қадірін білмеген елде інжу де құнсыз. Табиғат жабайы емес, адам тасыр. Аш өзегімізге түсіп, теңге көрсек жердің жарығына қарғып түсетін ашқарақ жат әдет пайда болды. Ата кәсіп әдіре қалды.
«Кеше» дегенде түп-егімізден қозғап тереңге бармай-ақ, осы тәуелсіздік дәуірінің басындағы алмағайыпта алакеуімді пайдаланып, өзгені былай қойғанда, өзіміздің өзімізге жасаған қияанатымыз бүтін бір буынның етінен өтіп сүйегіне жететін залал тигізді. Алғаны алып қалды, шалғаны шалып қалды, бөлтірігін талаған бөрідей қолында билігі барлардан «әлімжеттілік» жасалып, қарапайым халық аузын қу шөппен сүртуге мәжбүр болды. Өйткені, сеніп қалды. Қытайдың спиртіне айбалтасын айырбастады, яғни айбатын араққа сатып, арақ ішіп тойладым деп уланып жусап жатты. Империялық саясат дегеніне жеті. Тілін тілімдеп, бүтін ұлттың есін екеу, түсін төртеу етіп, бір қазақты бір қазаққа ала көз жасап қойды. «Жапалақпен тасты ұрсаң да жапалақ өледі, таспен жапалақты ұсаң да жапалақ жалп ете түседі». Ендігі ерлік, бір-біріміздің арымызға тимей, намысты қамшылау. Кез келген ұлтты ұлытып жұртта қалдыру үшін, ең әуелі тілін кескен. Тіл – тіліп түссе тіл, тіліп түсе алмаса - тұл. Санадағы серт, жүректегі дерт. Ұлттық құндылықтарды сақтамаған, ұрпақтың рухани тәрбиесінің жоғын жоқтамаған жоспардың бәрі далбаса. Шындықтан қанша қашқанмен шырылдап алдыңнан шығады. Осы бастама әр өңірдің жаңа дәуірдегі жаңа қазақ елінің жасанды емес жасампаз шежіресін жасаудың басы болғай. Бұл мерейлі міндетті атқару үшін ақиқатты айтар, тәуекелдің «желқайығына» ескек болып есілетін арлы азаматтар қажет. Өйткені, елдің тарихы, әр адамның тағдыры, ұлттың бет-бейнесі. Ұлттың рухы күйреп, ұрығы қурап, жатыры жасып, бедеулер мен белсіздер көбейді. Тас қараңғы көшелер, тастай суық мектептер, табаннан өткен ызғар таңдайдан шығып, таңбасын терең қалдырды. Жусанның басын иіскеп жуадай солды. Ауылдан келген қақ-соқты білмеген «қазақы» балалар қара базарда қаптап, қапас түрмелерге тоғытылды. Ашыққаннан ұрлық, ашынғаннан тіл шығып, беті ашылған уыздай жастарымыз барын базарға салды. Көршінің малын сойып, етін жайып соғым еткендерді де естідік. Оқу-тоқу қараң қалды. «Бір күн аш болғаннан қырық күн ақыл сұрама» деген осы болды. Ата-дәстүр түгілі, ана тілдің қадірі кетті. Мемлекеттік тілдің күні бүгінге дейін мешел баладай мелшиіп отырғанына осы қолдан жасалған жасанды жоқшылық үлкен кесірін тигізді. Сыйластықтың кілті ақшада қалды. Ағайын азар, туысқан безер болды. Адамнан адам қашатын кезең туды. Сең соққан балықтай сенделген жұрт, сырттан сығалап келіп, сыналап еніп, тілін жасырып, тісін көрсеткен «жарылқаушылардың» құрсауына түсті. Бір атаның баласы бірнеше діни секталардың арбауымен азғырылып адасты. Құрбандық болғандарды ешкім ресми есепке алған емес. Осы жымысқы жалдампаздар ішімізден ірітіп, ымдасып-жымдасып қаншама өрімдей қыздарымыз бен панасыз жетімдерімізді көз көрмес, құлақ естімеске алып кетті. Осының бәрі ұрпақтың азуына, тұқымның тозуына алып келді. Жоқтау айта бермей, тоқтау айтсам, енді есімізде ес қалса ес жинайтын уақыт жетті.
Қарындағы қарабас жыланның басы қайырылды. Қазақ аштан өлмейтін, көліксізден көштен қалмайтын жағдайда. Қарызға қатын түгілі, тіпті кеме сатып алады. Жоқ болса Қытайдан карыз аламыз, өйткені құдайы көршіміз ештеңесін аямайды…
Енді «бүгін». Бүгінгі «қауіп» кешегіден де қауіпті. Рухани ашаршылықтың белгісі, санадағы «сарыбас жылан» бас көтерді. Сырттағы індет ішке түсті. Кісі өлтіру әдеттегі «ойынға», жартылай жалаңаш жүру сәнге айналды.
Рухани инвестиция ешқашан сырттан келмейді. Келген күнде де ол қазақ болмайды. Ұрпақсыз қалған ұлттың ұлан-ғайыр даласын кім иеленеді? Шалажан, шаласауат жұрт кіммен үзеңгі қағыстырып, кісілік салыстырады? Сонау Америка біздің не теңіміз? Қазша басамыз деп таңы айырылған қарғадай күлкіге қалмай, ең әуелі кәдімгі қазақ болайықшы, айналайын ағайын. Өзімізден өзіміз безінетіндей, айымыз туып, күніміз шығып тұрғанда не басымызға күн туды? Қала да біздікі, ауыл да біздікі, ауылдағы қауым да біздікі. Абыройын асыратын да, берекесін қашыратын да өзіміз. «Өз өлтірмейді, жат жарылқамайды». Сайтан да қабаққа қарай басады. Өзіне ес, өзгеге сес боларлық айбарлы азаматтар керек, керекке жарайтындар керек.
«Ертең» деген не? Ертең деген елес емес, болашақ. Жаһандану деген жалбақтау емес, жан сақтау. Жақсыдан үйрену, жаманнан жирену. Адамзат өз тарихында жиханды тануға ұмтылып жанталасқан. Тану деген танысу, білісу, үлгі алу, тектілігін таныту. «Өзінің тарихын, тілін, ділін, дінін сақтай білген ұлтты рухани дерт айналы өтеді» - дейді дана ойшылдар. Осы қазақ болымысымызбен-ақ ғаламға үлгі болуға шамамыз келеді. Әлемді тану үшін әуелі өзіңді таны. Асылыңды ардақта, қазынаңды салмақта. Тауыңнан талшығыңа дейін жекешелендіріп ал. Қазақша ат қойып айдар тақсаң «отандас» болып шыға келеді. Жіппен байламасаң да тілмен байлап басқаларға ұқсап шәуілдек пен мәуілдекке дейін қазақыландырып қой. «Басына ақ тамызсаң» ордалы жылан да «бір рулы ел» болып шыға келеді. Асқар аға Тоқпанұлы жарықтық айтушы еді. «Талай ақын қой бағып жүр, талай қойшы ақын болып жүр» деп… Таланттын көзі – қара ормандай халықтың ортасында. Тани білу, таныта білу білікті, әрі қамқор мамандардың парызы. Қатын отын, еркек телпек болды. «Даналар ауылда туылып, қалада өледі» деген де даналық бар. Қазіргі таңда, қаладан гөрі ауылдың жағдайы жақсы. Сол жақсының абройын асырайтын, имандылықтың ұясына айналдыратын, ауылды аңсататын, табиғи тағылымына тамсантатын тек қана өзіміз.
Ата салтынан ауытқымай, Құдайдан да, адамнан да жоқты тілеп алақан жаймай, барды ұқсатып, Алланың сыйын сақтай білсек, ата-баба аманатын ақтай білсек, назадан да, жазадан да аман боламыз.
Әуелі ниетімізді түзейік. Бөріге таланып бөлінбейік, олжа болып жарылмайық. Өзімізді өзіміз жаттай сыйлап, жатты жанынан түңілдіріетін уақыт жетті. Халық болып қалыптасып, ұлт болып ұйысуға үндеселік ағайын! Ешкім бізді есіркемейді, барымызды баптайтын да, адасып қалсақ аңырап жоқтайтын да сіз бен біз.

Ғалия Қайдауылқызы Айупкеліні
24.ХІІ.2008ж.